ဤနေရာတွင်ပြထားသည့် ဘိလပ်မြေစက်ရုံကဲ့သို့သော ဘိလပ်မြေစက်ရုံများသည် ရာသီဥတုပူနွေးလာစေသော ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၏ အဓိကရင်းမြစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤညစ်ညမ်းစေသော ဓာတ်ငွေ့အချို့ကို လောင်စာအမျိုးအစားအသစ်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ဤဆားကို ဆယ်စုနှစ်များစွာ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ ဘေးကင်းစွာသိမ်းဆည်းထားနိုင်သည်။
ဒါက ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို နှေးကွေးစေနိုင်၊ ၎င်း၏သက်ရောက်မှုများကို လျှော့ချပေးနိုင် သို့မဟုတ် အလျင်အမြန်ပြောင်းလဲနေတဲ့ ကမ္ဘာကြီးကို ကျော်လွှားနိုင်အောင် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွေကို ကူညီပေးနိုင်တဲ့ နည်းပညာအသစ်များနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များကို လေ့လာနေတဲ့ စီးရီးထဲက နောက်ထပ်ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ပါ။
အဖြစ်များသော ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့တစ်မျိုးဖြစ်သည့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် (CO2) ထုတ်လွှတ်သည့် လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ကမ္ဘာ့လေထုကို ပူနွေးလာစေပါသည်။ လေထဲမှ CO2 ကို ထုတ်ယူပြီး သိုလှောင်ထားရန် အယူအဆသည် အသစ်အဆန်းမဟုတ်ပါ။ သို့သော် လုပ်ဆောင်ရန် ခက်ခဲပါသည်၊ အထူးသဖြင့် လူများ တတ်နိုင်သည့်အခါတွင်ဖြစ်သည်။ စနစ်အသစ်တစ်ခုသည် CO2 ညစ်ညမ်းမှုပြဿနာကို အနည်းငယ်ကွဲပြားသော နည်းလမ်းဖြင့် ဖြေရှင်းပေးပါသည်။ ၎င်းသည် ရာသီဥတုပူနွေးလာစေသော ဓာတ်ငွေ့ကို လောင်စာအဖြစ် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် ပြောင်းလဲပေးသည်။
နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက်တွင် ကင်းဘရစ်ချ်ရှိ မက်ဆာချူးဆက် နည်းပညာတက္ကသိုလ် (MIT) မှ သုတေသီများသည် ၎င်းတို့၏ 획기적인 ရလဒ်များကို Cell Reports Physical Science ဂျာနယ်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။
သူတို့ရဲ့ စနစ်အသစ်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်း ခွဲခြားထားပါတယ်။ ပထမအပိုင်းမှာ လောင်စာထုတ်လုပ်ဖို့အတွက် လေထဲက ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို format လို့ခေါ်တဲ့ မော်လီကျူးအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးတာပါ။ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်လိုပဲ format မှာလည်း ကာဗွန်အက်တမ်တစ်ခုနဲ့ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုအပြင် ဟိုက်ဒရိုဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပါဝင်ပါတယ်။ Formate မှာ တခြားဒြပ်စင်တွေလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ လေ့လာမှုအသစ်မှာ ဆိုဒီယမ် ဒါမှမဟုတ် ပိုတက်စီယမ်ကနေ ရရှိတဲ့ format ဆားကို အသုံးပြုခဲ့ပါတယ်။
လောင်စာဆဲလ်အများစုသည် သယ်ယူပို့ဆောင်ရန် ပိုက်လိုင်းများနှင့် ဖိအားပေးထားသော တိုင်ကီများ လိုအပ်သည့် မီးလောင်လွယ်သော ဓာတ်ငွေ့တစ်မျိုးဖြစ်သည့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်ကို အသုံးပြု၍ လည်ပတ်ကြသည်။ သို့သော် လောင်စာဆဲလ်များသည် ဖော်မတ်ဖြင့်လည်း လည်ပတ်နိုင်သည်။ စနစ်အသစ် တီထွင်မှုကို ဦးဆောင်ခဲ့သော ပစ္စည်းသိပ္ပံပညာရှင် လီဂျူ၏ အဆိုအရ ဖော်မတ်တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သော စွမ်းအင်ပါဝင်မှု ရှိသည်။ လီဂျူက ဖော်မတ်တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင်ထက် အားသာချက်အချို့ ရှိသည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ပိုမိုဘေးကင်းပြီး မြင့်မားသောဖိအားဖြင့် သိုလှောင်ရန် မလိုအပ်ပါ။
MIT မှ သုတေသီများသည် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်မှ ထုတ်လုပ်သော ဖော်မတ်ကို စမ်းသပ်ရန်အတွက် လောင်စာဆဲလ်တစ်ခုကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ဦးစွာ ၎င်းတို့သည် ဆားကို ရေနှင့် ရောမွှေခဲ့သည်။ ထို့နောက် အရောအနှောကို လောင်စာဆဲလ်ထဲသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ လောင်စာဆဲလ်အတွင်းတွင် ဖော်မတ်သည် ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုတွင် အီလက်ထရွန်များကို ထုတ်လွှတ်ခဲ့သည်။ ဤအီလက်ထရွန်များသည် လောင်စာဆဲလ်၏ အနုတ်လျှပ်ကူးပစ္စည်းမှ အပေါင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်းသို့ စီးဆင်းသွားပြီး လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းတစ်ခုကို ပြီးပြည့်စုံစေသည်။ ဤစီးဆင်းနေသော အီလက်ထရွန်များ—လျှပ်စစ်စီးကြောင်း—သည် စမ်းသပ်မှုကာလအတွင်း နာရီ ၂၀၀ ရှိနေခဲ့သည်။
MIT မှာ လီနဲ့အတူ အလုပ်လုပ်နေတဲ့ ပစ္စည်းသိပ္ပံပညာရှင် Zhen Zhang က သူ့အဖွဲ့ဟာ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုအတွင်း နည်းပညာအသစ်ကို တိုးချဲ့နိုင်လိမ့်မယ်လို့ အကောင်းမြင်နေပါတယ်။
MIT သုတေသနအဖွဲ့သည် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို လောင်စာထုတ်လုပ်ရာတွင် အဓိကပါဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ဓာတုဗေဒနည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ပထမဦးစွာ ၎င်းတို့သည် ၎င်းကို အယ်ကာလိုင်းဓာတ်မြင့်မားသော ပျော်ရည်နှင့် ထိတွေ့စေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် lye ဟု လူသိများသော ဆိုဒီယမ်ဟိုက်ဒရောက်ဆိုဒ် (NaOH) ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မုန့်ဖုတ်ဆိုဒါဟု လူသိများသော ဆိုဒီယမ်ဘိုင်ကာဗွန်နိတ် (NaHCO3) ကို ထုတ်လုပ်သည့် ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။
ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် ပါဝါကို ဖွင့်လိုက်သည်။ လျှပ်စစ်စီးကြောင်းသည် မုန့်ဖုတ်ဆိုဒါမော်လီကျူးရှိ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တိုင်းကို ပြိုကွဲစေပြီး ဆိုဒီယမ်ဖော်မတ် (NaCHO2) ကို ချန်ထားခဲ့သည့် ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုအသစ်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏စနစ်သည် CO2 ရှိ ကာဗွန်အားလုံးနီးပါး — ၉၆ ရာခိုင်နှုန်းကျော် — ကို ဤဆားအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။
အောက်ဆီဂျင်ကို ဖယ်ရှားရန် လိုအပ်သော စွမ်းအင်ကို ဖော်မတ်၏ ဓာတုနှောင်ကြိုးများတွင် သိမ်းဆည်းထားသည်။ ပါမောက္ခလီက ဖော်မတ်သည် ဤစွမ်းအင်ကို အလားအလာရှိသော စွမ်းအင် မဆုံးရှုံးဘဲ ဆယ်စုနှစ်များစွာ သိုလှောင်ထားနိုင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၎င်းသည် လောင်စာဆဲလ်ကို ဖြတ်သန်းသွားသောအခါ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ ဖော်မတ်ထုတ်လုပ်ရန် အသုံးပြုသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားသည် နေရောင်ခြည်၊ လေ သို့မဟုတ် ရေအားလျှပ်စစ်မှ ရရှိပါက လောင်စာဆဲလ်မှ ထုတ်လုပ်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားသည် သန့်ရှင်းသော စွမ်းအင်အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်လာလိမ့်မည်။
နည်းပညာအသစ်ကို တိုးချဲ့ရန်အတွက် “ကျွန်ုပ်တို့သည် lye ကြွယ်ဝသော ဘူမိဗေဒအရင်းအမြစ်များကို ရှာဖွေရန် လိုအပ်သည်” ဟု Lee က ပြောကြားခဲ့သည်။ သူသည် alkali basalt (AL-kuh-lye buh-SALT) ဟုခေါ်သော ကျောက်အမျိုးအစားကို လေ့လာခဲ့သည်။ ရေနှင့် ရောစပ်လိုက်သောအခါ ဤကျောက်များသည် lye အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။
Farzan Kazemifar သည် ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ San Jose State University မှ အင်ဂျင်နီယာတစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူ၏ သုတေသနပြုချက်သည် မြေအောက်ဆားဖွဲ့စည်းမှုများတွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို သိုလှောင်ရန် အဓိကထားသည်။ လေထဲမှ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို ဖယ်ရှားခြင်းသည် အမြဲတမ်းခက်ခဲပြီး ထို့ကြောင့် စျေးကြီးသည်ဟု သူက ပြောသည်။ ထို့ကြောင့် CO2 ကို format ကဲ့သို့သော အသုံးပြုနိုင်သော ထုတ်ကုန်များအဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်းသည် အကျိုးအမြတ်ရှိသည်။ ထုတ်ကုန်၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် ထုတ်လုပ်မှုကုန်ကျစရိတ်ကို ထေမိနိုင်သည်။
လေထုထဲမှ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို ဖမ်းယူခြင်းနှင့်ပတ်သက်သည့် သုတေသနများစွာ ရှိခဲ့ပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ Lehigh တက္ကသိုလ်မှ သိပ္ပံပညာရှင်အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့သည် မကြာသေးမီက လေထုထဲမှ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို စစ်ထုတ်ပြီး မုန့်ဖုတ်ဆိုဒါအဖြစ် ပြောင်းလဲရန် နောက်ထပ်နည်းလမ်းတစ်ခုကို ဖော်ပြခဲ့ပါသည်။ အခြားသုတေသနအဖွဲ့များသည် CO2 ကို အထူးကျောက်တုံးများတွင် သိုလှောင်ထားပြီး အစိုင်အခဲကာဗွန်အဖြစ် ပြောင်းလဲကာ ထို့နောက် အရက်လောင်စာတစ်မျိုးဖြစ်သည့် အီသနောအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးပါသည်။ ဤစီမံကိန်းအများစုသည် အသေးစားဖြစ်ပြီး လေထုထဲတွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် မြင့်မားစွာပါဝင်မှုကို လျှော့ချရာတွင် သိသာထင်ရှားသော အကျိုးသက်ရောက်မှု မရှိခဲ့ပါ။
ဤပုံတွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ဖြင့် လည်ပတ်သော အိမ်တစ်လုံးကို ပြသထားသည်။ ဤနေရာတွင် ပြသထားသော ကိရိယာသည် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် (အနီနှင့် အဖြူရောင် ပူဖောင်းများရှိ မော်လီကျူးများ) ကို ဖော်မတ် (အပြာ၊ အနီ၊ အဖြူနှင့် အနက်ရောင် ပူဖောင်းများ) ဟုခေါ်သော ဆားအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ထို့နောက် ဤဆားကို လောင်စာဆဲလ်တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်ရန် အသုံးပြုနိုင်သည်။
Kazemifar က ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အကောင်းဆုံးရွေးချယ်မှုက “ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့ထုတ်လွှတ်မှုကို ဦးစွာလျှော့ချဖို့” ဖြစ်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ အဲဒီလိုလုပ်ဖို့ နည်းလမ်းတစ်ခုကတော့ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေကို လေစွမ်းအင် ဒါမှမဟုတ် နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်လိုမျိုး ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ရင်းမြစ်တွေနဲ့ အစားထိုးဖို့ပါပဲ။ ဒါဟာ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက “ကာဗွန်လျှော့ချခြင်း” လို့ခေါ်တဲ့ အသွင်ကူးပြောင်းမှုရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပါ။ ဒါပေမဲ့ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို ရပ်တန့်ဖို့ ဘက်စုံချဉ်းကပ်မှု လိုအပ်တယ်လို့ သူက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဒီနည်းပညာအသစ်ဟာ ကာဗွန်လျှော့ချဖို့ ခက်ခဲတဲ့ နေရာတွေမှာ ကာဗွန်ကို ဖမ်းယူဖို့ လိုအပ်တယ်လို့ သူက ပြောပါတယ်။ ဥပမာနှစ်ခုအနေနဲ့ သံမဏိစက်ရုံတွေနဲ့ ဘိလပ်မြေစက်ရုံတွေကို ယူကြည့်ပါ။
MIT အဖွဲ့သည် ၎င်းတို့၏ နည်းပညာအသစ်ကို နေရောင်ခြည်နှင့် လေစွမ်းအင်တို့နှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းမှ အကျိုးကျေးဇူးများကိုလည်း မြင်တွေ့နေရသည်။ ရိုးရာဘက်ထရီများကို တစ်ကြိမ်လျှင် ရက်သတ္တပတ်များစွာ စွမ်းအင်ကို သိုလှောင်ရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသည်။ နွေရာသီနေရောင်ခြည်ကို ဆောင်းရာသီ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ သိမ်းဆည်းရန်အတွက် ကွဲပြားသော ချဉ်းကပ်မှုတစ်ခု လိုအပ်ပါသည်။ “ဖော်မတ်လောင်စာဖြင့်” ဟု Lee က ပြောကြားခဲ့ပြီး ရာသီအလိုက် သိုလှောင်မှုအတွက်ပင် အကန့်အသတ်မရှိတော့ပါ။ “၎င်းသည် မျိုးဆက်တစ်ခုအထိ ဖြစ်နိုင်သည်။”
ရွှေလို တောက်ပြောင်နေမှာ မဟုတ်ပေမယ့် “ကျွန်တော့်ရဲ့ သားသမီးတွေအတွက် တန်ချိန် ၂၀၀ ကို အမွေအနှစ်အဖြစ် ချန်ထားပေးနိုင်တယ်” လို့ လီက ပြောပါတယ်။
အယ်ကာလိုင်း: ပျော်ရည်တွင် ဟိုက်ဒရောက်ဆိုဒ်အိုင်းယွန်းများ (OH-) ကို ဖွဲ့စည်းပေးသော ဓာတုပစ္စည်းကို ဖော်ပြသည့် နာမဝိသေသန။ ဤပျော်ရည်များကို အယ်ကာလိုင်း (အက်ဆစ်ဓာတ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်) ဟုလည်းခေါ်ပြီး pH 7 ထက်ကြီးသည်။
ရေလွှာလွှာ- မြေအောက်ရေလှောင်ကန်များကို ထိန်းထားနိုင်သော ကျောက်ဆောင်တစ်ခု။ ဤအသုံးအနှုန်းသည် မြေအောက်ရေကန်များအတွက်လည်း အကျုံးဝင်သည်။
ဘေဆော့: ပုံမှန်အားဖြင့် အလွန်သိပ်သည်းသော မီးတောင်ကျောက်တစ်မျိုး (မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ၎င်းတွင် ဓာတ်ငွေ့အိတ်ကြီးများ မကျန်ခဲ့လျှင်)။
bond: (ဓာတုဗေဒတွင်) မော်လီကျူးတစ်ခုရှိ အက်တမ်များ (သို့မဟုတ် အက်တမ်အုပ်စုများ) အကြား တစ်ဝက်တစ်ပျက် အမြဲတမ်းချိတ်ဆက်မှု။ ၎င်းကို ပါဝင်သော အက်တမ်များအကြား ဆွဲငင်အားများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ bond များ ဖွဲ့စည်းပြီးသည်နှင့် အက်တမ်များသည် ယူနစ်တစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ ပါဝင်သော အက်တမ်များကို ခွဲထုတ်ရန်အတွက် အပူ သို့မဟုတ် အခြားရောင်ခြည်ပုံစံဖြင့် စွမ်းအင်ကို မော်လီကျူးများသို့ ထောက်ပံ့ပေးရမည်။
ကာဗွန်- ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ သက်ရှိအားလုံး၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံဖြစ်သော ဓာတုဒြပ်စင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကာဗွန်သည် ဂရပ်ဖိုက်နှင့် စိန်ပုံစံဖြင့် လွတ်လပ်စွာတည်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ကျောက်မီးသွေး၊ ထုံးကျောက်နှင့် ရေနံတို့၏ အရေးကြီးသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဓာတုဗေဒအရ ကိုယ်တိုင်ပေါင်းစပ်နိုင်ပြီး ဓာတုဗေဒ၊ ဇီဝဗေဒနှင့် ကုန်သွယ်ရေးတန်ဖိုးရှိသော မော်လီကျူးအမျိုးမျိုးကို ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ (ရာသီဥတုသုတေသနတွင်) ကာဗွန်ဟူသော ဝေါဟာရကို လေထု၏ ရေရှည်ပူနွေးလာမှုအပေါ် လုပ်ဆောင်ချက်၊ ထုတ်ကုန်၊ မူဝါဒ သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု၏ အလားအလာရှိသော သက်ရောက်မှုကို ရည်ညွှန်းရန် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်နှင့် အပြန်အလှန်အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။
ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် (သို့မဟုတ် CO2) သည် သတ္တဝါအားလုံး ရှူရှိုက်သော အောက်ဆီဂျင်သည် ၎င်းတို့စားသုံးသော ကာဗွန်ကြွယ်ဝသော အစားအစာနှင့် ဓာတ်ပြုသောအခါ ထုတ်လုပ်သော အရောင်မရှိ၊ အနံ့မရှိသော ဓာတ်ငွေ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရေနံ သို့မဟုတ် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ အပါအဝင် အော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းများကို လောင်ကျွမ်းသောအခါတွင်လည်း ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို ထုတ်လွှတ်သည်။ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်သည် ကမ္ဘာ့လေထုထဲတွင် အပူကို ဖမ်းယူထားသော ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ အပင်များသည် အလင်းစွမ်းအင်သုံး ဓာတ်ပြုခြင်းမှတစ်ဆင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်ကို အောက်ဆီဂျင်အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို အသုံးပြု၍ ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်အစားအစာကို ပြုလုပ်ကြသည်။
ဘိလပ်မြေ- ပစ္စည်းနှစ်ခုကို အတူတကွ တွယ်ကပ်ထားရန် အသုံးပြုသော ကော်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အစိုင်အခဲအဖြစ် မာကျောစေသည်၊ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းနှစ်ခုကို အတူတကွ တွယ်ကပ်ထားရန် အသုံးပြုသော ထူထဲသောကော်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ (တည်ဆောက်ပုံ) သဲ သို့မဟုတ် ကြေမွသောကျောက်ကို ကွန်ကရစ်ဖွဲ့စည်းရန် အသုံးပြုသော အမှုန့်ကြိတ်ထားသော ပစ္စည်းတစ်မျိုး။ ဘိလပ်မြေကို များသောအားဖြင့် အမှုန့်အဖြစ် ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် ရေစိုသွားသည်နှင့် ရွှံ့စေးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားကာ ခြောက်သွေ့သွားသောအခါ မာကျောသွားသည်။
ဓာတုဗေဒ- ပုံသေအချိုးအစားနှင့်ဖွဲ့စည်းပုံဖြင့် ပေါင်းစပ် (ချည်နှောင်ထားသော) အက်တမ်နှစ်ခု သို့မဟုတ် နှစ်ခုထက်ပိုသော အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အရာဝတ္ထုတစ်ခု။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ရေသည် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုနှင့် ချည်နှောင်ထားသော ဟိုက်ဒရိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဓာတုဗေဒပစ္စည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ဓာတုဗေဒဖော်မြူလာမှာ H2O ဖြစ်သည်။ “ဓာတုဗေဒ” ကို မတူညီသော ဒြပ်ပေါင်းများအကြား မတူညီသော ဓာတ်ပြုမှုများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ဖော်ပြရန် နာမဝိသေသနအဖြစ်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။
ဓာတုနှောင်ကြိုး- နှောင်ကြိုးပါသောဒြပ်စင်များကို ယူနစ်တစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်စေရန် လုံလောက်သောအားကောင်းသော အက်တမ်များအကြား ဆွဲငင်အား။ အချို့သောဆွဲငင်အားများသည် အားနည်းပြီး အချို့မှာ အားကောင်းသည်။ နှောင်ကြိုးအားလုံးသည် အီလက်ထရွန်များကို မျှဝေခြင်း (သို့မဟုတ် မျှဝေရန်ကြိုးစားခြင်း) ဖြင့် အက်တမ်များကို ချိတ်ဆက်ပေးပုံရသည်။
ဓာတုဓာတ်ပြုမှု- ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာပုံစံ (ဥပမာ၊ အစိုင်အခဲမှ ဓာတ်ငွေ့သို့) ပြောင်းလဲမှုအစား ဒြပ်ဝတ္ထုတစ်ခု၏ မော်လီကျူးများ သို့မဟုတ် ဖွဲ့စည်းပုံများကို ပြန်လည်စီစဉ်ခြင်းပါဝင်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်။
ဓာတုဗေဒ- ဒြပ်စင်များ၏ ပါဝင်မှု၊ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာသော သိပ္ပံပညာ၏ ဌာနခွဲ။ သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ဤအသိပညာကို မရင်းနှီးသော ဒြပ်စင်များကို လေ့လာရန်၊ အသုံးဝင်သော ဒြပ်စင်များကို ပမာဏများစွာ ပြန်လည်ထုတ်လုပ်ရန် သို့မဟုတ် အသုံးဝင်သော ဒြပ်စင်အသစ်များကို ဒီဇိုင်းဆွဲပြီး ဖန်တီးရန် အသုံးပြုကြသည်။ (ဓာတုဒြပ်ပေါင်းများ၏) ဓာတုဗေဒသည် ဒြပ်ပေါင်းတစ်ခု၏ ဖော်မြူလာ၊ ၎င်းကို ပြင်ဆင်သည့် နည်းလမ်း သို့မဟုတ် ၎င်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအချို့ကိုလည်း ရည်ညွှန်းသည်။ ဤနယ်ပယ်တွင် အလုပ်လုပ်သော လူများကို ဓာတုဗေဒပညာရှင်များဟု ခေါ်သည်။ (လူမှုရေးသိပ္ပံတွင်) လူတို့၏ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု၊ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှုနှင့် အချင်းချင်း ပျော်ရွှင်စွာ အဖော်ပြုနိုင်စွမ်း။
ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု- ကမ္ဘာမြေ၏ရာသီဥတုတွင် သိသာထင်ရှားသော ရေရှည်ပြောင်းလဲမှု။ ၎င်းသည် သဘာဝအတိုင်း သို့မဟုတ် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများကို မီးရှို့ခြင်းနှင့် သစ်တောများရှင်းလင်းခြင်း အပါအဝင် လူသားများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။
ကာဗွန်ထုတ်လွှတ်မှုလျှော့ချခြင်း- ညစ်ညမ်းစေသောနည်းပညာများ၊ လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်နှင့် မီသိန်းကဲ့သို့သော ကာဗွန်အခြေခံဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များကို လေထုထဲသို့ထုတ်လွှတ်သည့် စွမ်းအင်အရင်းအမြစ်များမှ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ကူးပြောင်းခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ရည်မှန်းချက်မှာ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကို အထောက်အကူပြုသည့် ကာဗွန်ဓာတ်ငွေ့ပမာဏကို လျှော့ချရန်ဖြစ်သည်။
လျှပ်စစ်ဓာတ်- လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးဆင်းမှု၊ များသောအားဖြင့် အီလက်ထရွန်ဟုခေါ်သော အနုတ်လက္ခဏာဆောင်သော အမှုန်များ၏ ရွေ့လျားမှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
အီလက်ထရွန်: အက်တမ်၏ အပြင်ဘက်ဧရိယာကို ပုံမှန်လှည့်ပတ်နေသော အနုတ်လက္ခဏာဆောင်သော အမှုန်အမွှားတစ်ခု။ ၎င်းသည် အစိုင်အခဲများတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို သယ်ဆောင်သူလည်းဖြစ်သည်။
အင်ဂျင်နီယာ: သိပ္ပံနှင့် သင်္ချာကို အသုံးပြု၍ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းသူတစ်ဦး။ အင်ဂျင်နီယာဟူသော စကားလုံးသည် ကြိယာအဖြစ် အသုံးပြုသောအခါ ပြဿနာ သို့မဟုတ် မဖြည့်ဆည်းရသေးသော လိုအပ်ချက်ကို ဖြေရှင်းရန် ကိရိယာ၊ ပစ္စည်း သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုကို ဒီဇိုင်းထုတ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။
အီသနော- အီသိုင်းအယ်လ်ကိုဟောဟုလည်းခေါ်သော အရက်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ဘီယာ၊ ဝိုင်နှင့် အရက်ကဲ့သို့သော အရက်ယမကာများအတွက် အခြေခံဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ပျော်ရည်နှင့် လောင်စာအဖြစ်လည်း အသုံးပြုသည် (ဥပမာ၊ ဓာတ်ဆီနှင့် ရောစပ်လေ့ရှိသည်)။
စစ်ထုတ်ကိရိယာ: (n.) ပစ္စည်းအချို့ကို ၎င်းတို့၏ အရွယ်အစား သို့မဟုတ် အခြားဝိသေသလက္ခဏာများပေါ် မူတည်၍ ဖြတ်သန်းခွင့်ပြုပြီး အချို့ကိုလည်း ဖြတ်သန်းခွင့်ပြုသည့်အရာ။ (v.) အရွယ်အစား၊ သိပ်သည်းဆ၊ အားသွင်းမှု စသည်တို့ကဲ့သို့သော ဂုဏ်သတ္တိများအပေါ် အခြေခံ၍ အချို့သော အရာဝတ္ထုများကို ရွေးချယ်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်။ (ရူပဗေဒတွင်) အလင်း သို့မဟုတ် အခြားရောင်ခြည်များကို စုပ်ယူသော သို့မဟုတ် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့ကို ဖြတ်သန်းခြင်းမှ ရွေးချယ်၍ တားဆီးပေးသော အရာဝတ္ထု၏ မျက်နှာပြင်၊ ပြား သို့မဟုတ် အလွှာ။
ဖော်မတ်: ဖော်မစ်အက်ဆစ်၏ ဆားများ သို့မဟုတ် အီစတာများအတွက် အထွေထွေအသုံးအနှုန်း၊ အဆီအက်ဆစ်၏ အောက်ဆီဒေးရှင်းပုံစံတစ်ခုဖြစ်သည်။ (အီစတာသည် အချို့သောအက်ဆစ်များ၏ ဟိုက်ဒရိုဂျင်အက်တမ်များကို အချို့သော အော်ဂဲနစ်အုပ်စုအမျိုးအစားများဖြင့် အစားထိုးခြင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ကာဗွန်အခြေခံ ဒြပ်ပေါင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆီများနှင့် အဆီအနှစ်များစွာသည် သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အဆီအက်ဆစ်များ၏ အီစတာများဖြစ်သည်။)
ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ- ကျောက်မီးသွေး၊ ရေနံ (ရေနံစိမ်း) သို့မဟုတ် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော မည်သည့်လောင်စာမဆို၊ ဘက်တီးရီးယား၊ အပင် သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်များ၏ ပုပ်သိုးနေသော အကြွင်းအကျန်များမှ ကမ္ဘာမြေအတွင်း နှစ်သန်းပေါင်းများစွာကြာအောင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
လောင်စာ- ထိန်းချုပ်ထားသော ဓာတုဗေဒ သို့မဟုတ် နျူကလီးယား ဓာတ်ပြုမှုမှတစ်ဆင့် စွမ်းအင်ထုတ်လွှတ်သည့် မည်သည့်ပစ္စည်းမဆို။ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ (ကျောက်မီးသွေး၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့နှင့် ရေနံ) သည် အပူပေးသောအခါ (များသောအားဖြင့် လောင်ကျွမ်းသည့်အဆင့်အထိ) ဓာတုဗေဒ ဓာတ်ပြုမှုများမှတစ်ဆင့် စွမ်းအင်ထုတ်လွှတ်သည့် အဖြစ်များသော လောင်စာများဖြစ်သည်။
လောင်စာဆဲလ်- ဓာတုစွမ်းအင်ကို လျှပ်စစ်စွမ်းအင်အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည့် ကိရိယာတစ်ခု။ အသုံးအများဆုံးလောင်စာမှာ ဟိုက်ဒရိုဂျင်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ဘေးထွက်ပစ္စည်းမှာ ရေငွေ့ဖြစ်သည်။
ဘူမိဗေဒ: ကမ္ဘာမြေ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဖွဲ့စည်းပုံ၊ ၎င်း၏ပစ္စည်းများ၊ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ၎င်းပေါ်တွင် ဖြစ်ပျက်သော လုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အရာအားလုံးကို ဖော်ပြသည့် နာမဝိသေသန။ ဤနယ်ပယ်တွင် လုပ်ကိုင်သူများကို ဘူမိဗေဒပညာရှင်များဟု ခေါ်သည်။
ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု- ဖန်လုံအိမ်အာနိသင်ကြောင့် ကမ္ဘာ့လေထု၏ ಒಟ್ಟಾರೆအပူချိန် တဖြည်းဖြည်းမြင့်တက်လာခြင်း။ ဤအာနိသင်သည် လေထုထဲတွင် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ ကလိုရိုဖလိုရိုကာဗွန်များနှင့် အခြားဓာတ်ငွေ့များ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ၎င်းတို့အများစုမှာ လူသားများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များမှ ထုတ်လွှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။
ဟိုက်ဒရိုဂျင်- စကြဝဠာတွင် အပေါ့ပါးဆုံးဒြပ်စင်။ ဓာတ်ငွေ့တစ်ခုအနေဖြင့် ၎င်းသည် အရောင်မရှိ၊ အနံ့မရှိပြီး အလွန်မီးလောင်လွယ်သည်။ ၎င်းသည် လောင်စာများစွာ၊ အဆီများနှင့် သက်ရှိတစ်ရှူးများကို ဖွဲ့စည်းသည့် ဓာတုပစ္စည်းများ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် ပရိုတွန် (နျူကလိယ) နှင့် ၎င်းကို လှည့်ပတ်နေသော အီလက်ထရွန်တစ်ခု ပါဝင်သည်။
ဆန်းသစ်တီထွင်မှု - (v. to innovate; adj. to innovate) ရှိပြီးသား အကြံဉာဏ်၊ လုပ်ငန်းစဉ် သို့မဟုတ် ထုတ်ကုန်ကို ပိုမိုအသစ်အဆန်း၊ ပိုမိုစမတ်ကျ၊ ပိုမိုထိရောက် သို့မဟုတ် ပိုမိုအသုံးဝင်စေရန် ချိန်ညှိခြင်း သို့မဟုတ် တိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း။
Lye: ဆိုဒီယမ်ဟိုက်ဒရောက်ဆိုဒ် (NaOH) ပျော်ရည်အတွက် ယေဘုယျအမည်ဖြစ်သည်။ Lye ကို ဆပ်ပြာခဲပြုလုပ်ရန်အတွက် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ဆီ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်အဆီများနှင့် အခြားပါဝင်ပစ္စည်းများနှင့် ရောစပ်လေ့ရှိသည်။
ပစ္စည်းသိပ္ပံပညာရှင်- ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အက်တမ်နှင့် မော်လီကျူးဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ၎င်း၏ ಒಟ್ಟಾರೆဂုဏ်သတ္တိများအကြား ဆက်နွယ်မှုကို လေ့လာသော သုတေသီတစ်ဦး။ ပစ္စည်းသိပ္ပံပညာရှင်များသည် ပစ္စည်းအသစ်များကို တီထွင်နိုင်သည် သို့မဟုတ် ရှိပြီးသားပစ္စည်းများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သည်။ သိပ်သည်းဆ၊ ခိုင်ခံ့မှုနှင့် အရည်ပျော်မှတ်ကဲ့သို့သော ပစ္စည်းတစ်ခု၏ ಒಟ್ಟಾರೆဂုဏ်သတ္တိများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းသည် အင်ဂျင်နီယာများနှင့် အခြားသုတေသီများအား အသုံးချမှုအသစ်များအတွက် အကောင်းဆုံးပစ္စည်းများကို ရွေးချယ်ရာတွင် ကူညီပေးနိုင်ပါသည်။
မော်လီကျူး- ဓာတုဒြပ်ပေါင်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံးပမာဏကို ကိုယ်စားပြုသည့် လျှပ်စစ်ဓာတ်မဲ့ အက်တမ်များအုပ်စု။ မော်လီကျူးများကို အက်တမ်အမျိုးအစားတစ်မျိုး သို့မဟုတ် အက်တမ်အမျိုးအစားအမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ လေရှိ အောက်ဆီဂျင်ကို အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်နှစ်ခု (O2) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ ရေကို ဟိုက်ဒရိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု (H2O) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။
ညစ်ညမ်းစေသောပစ္စည်း- လေ၊ ရေ၊ လူ သို့မဟုတ် အစားအစာကဲ့သို့သော တစ်ခုခုကို ညစ်ညမ်းစေသော အရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော ညစ်ညမ်းစေသောပစ္စည်းများသည် ပိုးသတ်ဆေးကဲ့သို့သော ဓာတုပစ္စည်းများဖြစ်သည်။ အခြားညစ်ညမ်းစေသောပစ္စည်းများမှာ အပူလွန်ကဲခြင်း သို့မဟုတ် အလင်းရောင်အပါအဝင် ရောင်ခြည်ဖြစ်နိုင်သည်။ ပေါင်းပင်များနှင့် အခြားကျူးကျော်မျိုးစိတ်များပင် ဇီဝအညစ်အကြေးများပုံစံတစ်မျိုးအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။
အစွမ်းထက်သည်- အလွန်အားကောင်းသော သို့မဟုတ် အစွမ်းထက်သောအရာတစ်ခုခု (ဥပမာ ပိုးမွှား၊ အဆိပ်၊ ဆေးဝါး သို့မဟုတ် အက်ဆစ်) ကို ရည်ညွှန်းသော နာမဝိသေသန။
ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်- နာမဝိသေသနဆိုသည်မှာ အကန့်အသတ်မရှိ အစားထိုးနိုင်သော အရင်းအမြစ်တစ်ခု (ဥပမာ ရေ၊ အစိမ်းရောင်အပင်များ၊ နေရောင်ခြည်နှင့် လေ) ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ၎င်းသည် ထောက်ပံ့မှုအကန့်အသတ်ရှိပြီး ထိရောက်စွာ ကုန်ခမ်းသွားနိုင်သော ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်မဟုတ်သော အရင်းအမြစ်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်မဟုတ်သော အရင်းအမြစ်များတွင် ရေနံ (နှင့် အခြားရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ) သို့မဟုတ် ရှားပါးသောဒြပ်စင်များနှင့် သတ္တုဓာတ်များ ပါဝင်သည်။